‘Het gezin’, een begrip waaraan de overgrote meerderheid van mensen van binnen een betekenis geeft: een rij schoenen in de gang als welkom thuis, een kleutertje dat de achterkant van alle dingen probeert te ontdekken, een adolescent die zich in zijn lange lengte over de zitbank uitstrekt … én de, vriendelijke of nijdige, rukjes aan het touw waarmee je ooit zelf aan het ouderlijk huis vast zat. Het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen (HIG besteedde er zijn jongste boek aan: ‘Waanzin van het gezin’. Het is opgebouwd uit bijdragen van auteurs die als docent of medewerker van het HIG of in een andere context professioneel met het gezin bezig zijn. Zoals de gelaagde titel het zegt weerspiegelt het project de ambivalentie, de bezorgdheid en de fundamentele overtuiging die het gezin als ‘instelling’ kan oproepen. Geen dogmatische verdediging van het traditionele gezin maar een studie van een dynamisch gegeven waarin wél een uitdrukkelijk, zelfs passioneel, pleidooi voor duurzaamheid doorklinkt. Omdat het HIG vindt dat duurzame relaties het heilzaamst zijn voor mensen.

Aan de basis van elk gezin ligt een intieme relatie en die heeft twee kanten, je kunt er jezelf mee aanvullen of je kunt er jezelf in verliezen. Terwijl het vroeger, vooral voor vrouwen, evident was dat ze een groot deel van zichzelf inleverden is dat vandaag ondenkbaar en partners lijnen hun autonomie meestal keurig af. Volgens psychologe dr. Ria Grommen kun je evenwel niet te vrijblijvend zijn: ‘In vele hedendaagse gezinnen heeft de zorg voor het eigen leven het cultiveren van verbondenheid in de verdrukking gebracht.(…)Een relatie aangaan is ook gemeenschappelijkheid creëren. (…). Dit vraagt om een dialoog, kunnen uitspreken wat je in je diepste beroert en vooral leren omgaan met wat en wie anders is’. Zo komt de mens dichter bij zichzelf, zegt Grommen: we zijn wezenlijk relationeel ingesteld.
Ook voor psycholoog dr. Joris Dewispelaere verschilt liefde van een (mogelijk bedreigende) symbiotische vereniging’. Hij haalt er de socioloog Erich Fromm bij die zegt dat liefhebben een activiteit is en geen gedrevenheid zoals bv. verliefdheid. Hij ontdoet liefde van alle afhankelijke en slaafse trekjes en brengt er juist de component vrijheid in.
‘Waanzin van het gezin’ is geïllustreerd door GAL.

Het boek staat op het scherp van de snede met aan de ene kant de traditionele gezinnen en aan de andere kant de realiteit van scheidingen, éénouder- en opnieuw samengestelde gezinnen. Het HIG wil de realiteit niet negeren maar alleszins een rode draad trekken doorheen alle mogelijke relaties: een duurzame band met de kinderen waarin die liefst loyaal kunnen blijven aan beide ouders. Ria Grommen noemt het gezin ondanks alles ‘een kostbaar relatienetwerk’, ‘een belangrijke biotoop voor menselijke groei op elke leeftijd’. Als men over de toekomst van het gezin nadenkt moet die existentiële dimensie erbij betrokken worden: wat maakt een mens tot mens en hoe kan een gezin daaraan bijdragen?
Daar tegenover staat het groot aantal scheidingen als maatschappelijke realiteit, het is niet omdat ze aanvaard zijn dat ze individueel minder pijn doen. Pedagoog dr. Hans Van Crombrugge vindt het akelig dat de gevolgen van uiteenvallende gezinnen voor de kinderen vaak gebanaliseerd worden en meent dat ouders zich hoe dan ook blijvend tegenover hun kinderen moeten engageren, desnoods via een ‘opvoedingscontract’.

Ondanks alles blijft het traditioneel gezin in Vlaanderen populair, benadrukt psychoanalytica dr. Danny Verstraeten. Van alle kinderen in een kerngezin woont driekwart bij de beide biologische ouders die gehuwd zijn. Een kerngezin ziet het Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudies als een gehuwd of ongehuwd samenwonend paar of een alleenstaande ouder die samen met eigen kinderen en/of stiefkinderen een huishouden vormen. In de groep van kerngezinnen is er wel een daling van het aantal gehuwden met kinderen en een toename van de éénoudergezinnen en een nog grotere stijging van het aantal ongehuwd samenwonenden, de meerderheid van de nieuw samengestelde gezinnen behoort daartoe. En dan is het de vraag of die verschillende samenlevingsvormen de relaties ook kwalitatief beïnvloeden. Drie docenten van het HIG onderzochten dit samen met hun studenten. Hoe kun je dat fluïdum meten? ‘Gehechtheid’ en ‘gezinsklimaat’ vormen twee ankerpunten als het erop aankomt na te gaan hoe nabijheid, de kwaliteit van een de ouder-kind relatie en scheiding een invloed uitoefenen op de gevoelsmatige ontwikkeling van het kind en op zijn welbevinden.

Zowel bij mensen en dieren blijven jongen in de veilige nabijheid van de moeder of een andere zorgende figuur, denken we maar aan de eendjes die moedereend op één lijn volgen. Dat heeft met gehechtheid te maken en niet, zoals Freud beweerde, met seksualiteit en evenmin met het bevredigen van honger. De Britse kinderarts en kinderpsychoanalyticus J. Bowlby stelde dat gehechtheid een oorspronkelijk en onafhankelijke drijfveer is met als functie het veilig overleven. Kinderen hechten zich in iéder geval maar niet altijd even goed. Veilig gehechte kinderen hebben dankzij positieve ervaringen een basisvertrouwen dat de zorgende figuur bereikbaar is en houden er een geborgen gevoel aan over. Onveilig gehechte kinderen missen dat vertrouwen en gaan meer aanklampen. Een kind kan zich maar veilig hechten als de zorgende figuur zich gevoelig toont voor wat er in hem omgaat en wat het nodig heeft: ‘sensitief responsief’ zijn heet dat. Als dat niet zo is blijft het kind in het cirkeltje van zijn eigen angsten ronddraaien. Veilig gehechte kinderen ontwikkelen een soort van affectieve en relationele ‘routeplanner’ die hen doorheen het leven en alle mogelijke ontmoetingen gidst. Een gebrekkige gehechtheid in de kinderjaren kan ook neurologische schade opleveren die op haar beurt het sociaal-emotioneel gedragssysteem verstoort. Veilig gehechte mensen hebben regelmatig hun gevoelens kunnen toetsen bij een geruststellende figuur. Ze hebben hun ‘zelf’ goed kunnen afbakenen in verhouding tot de innerlijke wereld van anderen. Een vaardigheid die ze nodig hebben als ze zelf ouder worden. (On)Veilige hechting wordt zo van generatie op generatie overgedragen.

In alle gezinstypes, traditioneel, éénouder- of nieuw samengesteld gezin, kunnen kinderen het goed doen als het gezinsklimaat maar positief is, dat blijkt uit het onderzoek en dat geldt voor zowel jonge kinderen als adolescenten. Veilig gehechte en invoelende moeders maken het mooie weer. Het goede nieuws is dat men het klimaat op ieder moment kan bijsturen en dat is dan ook de boodschap van het onderzoek. Maar ‘ouder zijn’ is een grote taak en verdient ondersteuning. Hoe kunnen ouders beschikbaar zijn en gevoelig voor de noden van hun kinderen als ze tot over hun oren in de zorgen zitten? De samenleving draagt daar even goed een verantwoordelijkheid, betoogt het HIG. Ook als het spaak loopt moeten ouders worden ondersteund in hun opvoedingstaak, bij conflicten en vooral in de veeleisende nieuwe gezinssituaties. Scheidingsbemiddeling kan een positieve rol spelen, voor maar ook na de scheiding, een oproep die blijkbaar als is opgevangen door minister van justitie Onkelinx. Zij lanceert een campagne voor meer scheidingsbemiddeling en experte Diane Evers stelt voor mensen verplicht een aantal infosessies te laten meemaken.
‘Waanzin van het gezin’, Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen, telt 288 blz. en kost 19,95 euro ISBN 90 209 6303 1
In het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen is er aan studiedag aan het thema gewijd op 18 november 2005. Meer hierover op www.hig.be
In het schoolgebouw van het HIG ‘De Factorij’ loopt een tentoonstelling met ‘Het gezin’ als thema en werk van leerlingen van Sint Lukas o.l.v. Nora Theys. Een mooie, doorleefde en soms rauwe aanvulling op de woorden van het boek.

Op 16 oktober, vieren vrouwen feest in Brussel op en om de Kunstberg. De Bozar, de Ravensteingalerij en de Koninklijke Bibliotheek Albertina vormen het decor voor de gevarieerde activiteiten waaraan het Vrouwen Overleg Komitee, de Vrouwenraad en de Wereldvrouwenmars hebben samengewerkt. Veel draait rond solidariteit met vrouwen die nog steeds in armoede leven of gebukt gaan onder geweld, internationaal en in ons eigen land. En toch een feest? Jawel, om de kracht en de strijdbaarheid van de vrouwen in de verf te zetten en om de successen van 100 Vrouwenraad en –strijd te vieren, aldus voorzitster Fancy Van der Wildt. Confêttia brengt films en tentoonstellingen maar ook veel contacten: getuigenissen van vrouwen uit het Zuiden, een carrousel waarin 50 bekende en bijzondere vrouwen in gesprek gaan met bezoeksters en een lezing door Nawel El Saadawi, de Egyptische psychiater, auteur en feministe, een kwalificatie die in de Arabische wereld toch een aparte dimensie heeft.
In ‘Het Hoogste Woord’ worden de 5 ministers van gelijke kansen van ons land rond de tafel gezet om hun reactie te geven en liefst engagementen te ontlokken n.a.v. de eisenbundel rond de thema’s armoede en geweld die hen door de organisatoren worden voorgelegd. De Wereldvrouwenmars, een wereldwijd netwerk van acties tegen armoede en voor een rechtvaardiger wereld, plant een mini mars door de Brusselse straten en dat in de vroege namiddag. Tenslotte zijn er podia met muziek, tango en ander spektakel.
Meer op: www.confettia.be en www.wereldvrouwenmars.be

Kookboeken als indicatie van de conditie van de vrouw? In de Londense ‘Women’s library’ liggen ze in ieder geval naast elkaar op de tentoonstelling ‘What Women Want’. Honderd jaar strijd, campagne, verlangen en ambitie. De archieven van de vrouwenbibliotheek vertellen immers een flink deel van het verhaal. De affiches van suffragettes herinneren aan de bittere en lange strijd voor stemrecht. Van ‘Press Review’ uit 1903 tot de ‘Marie Claire’ uit 2003 evolueert de vrouwelijke look, er liggen dagboeken van wereldreizigsters uit de Victoriaanse tijd en er zijn getuigenissen van vrouwen op de barricaden voor vrede, zowel mondiaal als in het privé-domein. En natuurlijk ook de kookboeken: ‘Nigella Lawson’ naast Barbara Carthard en haar ‘Recipes for Lovers’ en ‘The Sluts Cookbook’ van Erin Pizzey. ‘What Women Want’ nog tot 26 juni 2006.
Meer op www.londonmet.ac.uk

De poetsende pianolerares en de journaliste die aan de lopende band van een groentefabriek werkt, ze zijn een vertrouwd onderdeel van onze economie geworden. Maar hoe voelen die vrouwen zich zelf in die arbeidsomstandigheden? Behoorlijk ongelukkig natuurlijk!
Hooggeschoolde allochtone vrouwen, net als allochtone mannen trouwens, hebben het moeilijk om werk op hun niveau te vinden. Asielzoeksters en vluchtelingen voeren een strijd om erkenning en de bijhorende arbeidskaart en als ze die hebben bemachtigd is het nog maar de vraag of ze hun diploma of competentie in ons land kunnen laten gelden. Voor diploma’s als geneeskunde, rechten en ingenieur is het moeilijk om ‘academische gelijkwaardigheid’ te krijgen. Een minder gevorderde technologische ontwikkeling of specifieke kenmerken van het herkomstland geven het diploma een beperkte betekenis. Zo getuigt een Afghaanse ingenieur-architecte in vloeiend Nederlands dat ze haar beroep niet volwaardig kan uitoefenen omdat ze haar opleiding aan een tekentafel kreeg en geen computerprogramma’s beheerst. Bijkomende manco is dat in het kurkdroge Afghanistan water niet meespeelt in constructies zoals dat hier wél het geval is.

Een vluchteling verkrijgt bovendien moeilijk documenten en diploma’s uit zijn land van herkomst. Om toch het potentieel van de hooggeschoolde allochtonen te valoriseren wordt een ‘niveaubepaling’ toegekend, een bevestiging dat de persoon wel degelijk een hoger onderwijsdiploma bezit van een erkende hoger onderwijsinstelling. Bij gebrek daaraan zit er misschien een erkenning van eerder verworven competenties in het land van herkomst in. Een specifiek leertraject moet onvolkomenheden bijwerken. Maar hier loopt het vaak fout: de allochtonen wenden zich tot de arbeidsmarkt via de VDAB die deze mensen steevast naar laag gekwalificeerde arbeid afleidt. En aan het eind van het verhaal moeten de werkgevers de allochtone krachten in hun bedrijf accepteren.

De Vrouwenraad die meer dan 40 vrouwenorganisaties overkoepelt en daardoor de nodige expertise verzamelt, formuleert aanbevelingen voor een gender- en cultuurneutrale benadering. De juiste informatie en tijd zijn twee belangrijke elementen voor de vrouwen die willen werken. Daarom vraagt de Vrouwenraad een specifiek aanspreekpunt voor professioneel advies en extra personeel voor NARIC, de dienst die de officiële erkenning van diploma’s uitreikt zodat die de dossiers sneller kan afwerken. Voor medische diploma’s worden vrouwen wiens diploma door de NARIC onvoldoende wordt beoordeeld doorverwezen naar de VLIR. De Vrouwenraad vindt het niet kunnen dat vrouwen zich voor de exclusief mannelijke commissie moeten verdedigen en wil vrouwelijke geneesherenexperts aangewezen zien.

Vorige week koos ‘Secretary Plus’, bureau voor selectie, rekrutering en training van secretaresses de ‘management assistant’ van het jaar. Sinds januari werden de 113 kandidates professioneel doorgelicht in assessments, presentaties, interviews en talentests. Aan de eindstreep mochten de vijf finalistes zichzelf aan het publiek voorstellen via een presentatie van 6 minuten, jawel. Ze kozen uit twee thema’s: de toekomst van het beroep of de invloed van de management assistant op de interne bedrijfscommunicatie. De dames gaven stuk voor stuk schitterende en vlotte prestaties in drie of meer talen. Qua plankenvastheid konden ze wedijveren met gastvrouw van de avond Anne De Baetzelier. Vanessa Smets, Head Office Coordinator bij Avis Belgium mocht met de trofee en tal van cadeaus naar huis, al ging het eraan toe zoals in de finale van de Koningin Elisabeth wedstrijd en werd er op heel hoog niveau gespeeld door alle finalisten. Management Assistant is feitelijk een typisch vrouwenberoep en benut heel wat vrouwelijke vaardigheden. De ondersteunende rol waarin betrouwbaarheid, discretie én creativiteit, inventiviteit en flexibiliteit essentieel zijn lijkt naadloos bij de kandidates aan te sluiten. Dat blijkt uit het enthousiasme waarmee ze over hun job en zichzelf praten. En als de manager in het discours opduikt gaat het steevast om ‘een hij’. Allicht een linguïstische nonchalance die in een volgende editie van de wedstrijd misschien kan worden bijgestuurd.
Bij de foto: De iconen van het ‘management assistant’ beroep

‘We leven meer dan ooit in een globale wereld, we zijn meer dan ooit wederzijds afhankelijk’, sprak secretaris generaal van de Verenigde Naties Kofi Anan aan het slot van de top van de Verenigde Naties halfweg september in New York. Er zijn momenten genoeg waarop we dat haarscherp aanvoelen, elke aanslag of oplaaiend conflict stemt de wereld nerveus, een stemming die evenwel lijkt weg te ebben als het om preventie gaat. Zo komt het dat de strijd tegen armoede als belangrijke conflictstof, terrorisme en klimaatverandering eerder een golfbeweging is dan een consistente attitude.
Het beëindigen van de genderdiscriminatie is één van de millenniumdoelstellingen die is afgeleid van de grote afspraak om de armoede tegen 2015 te halveren. De rol van vrouwen in dat proces is dus duidelijk onderschreven. Tijdens de VN-top met 150 deelnemende landen zijn er engagementen geformuleerd om de genderongelijkheden in onderwijs en eigendomsrecht en het geweld tegen vrouwen aan te pakken.

De Zweedse premier Goran Persson riep aan het einde van de top op om de plechtige verklaringen niet te laten verwateren en goed en wel thuisgekomen maakte hij er meteen werk van. Zweden kondigde vorige week aan dat het in 2006, als enige land ter wereld, één procent van zijn Bruto Binnenlands Product (BBP) aan ontwikkelingshulp zal besteden. Dit jaar zat Zweden op 0,86 %. De Zweedse bijdrage aan de strijd tegen de armoede neemt met 4,3 miljard Zweedse kronen (465,3 miljoen euro) toe en bedraagt voor 2006 in totaal 28,09 miljard kronen (3 miljard euro). De hulp gaat naar vijf prioritaire sectoren: "de overdraagbare ziektes w.o. aids, de conflictbeheersing, de werkgelegenheid en de duurzame ontwikkeling" én de gelijkheid tussen geslachten.
Zweden vormde al samen met Noorwegen, Denemarken, Luxemburg en Nederland de top vijf van landen met het hoogste percentage ontwikkelingshulp. De Verenigde Staten halen het hoogste absolute cijfer maar besteden toch slechts 0,16 % van hun BBP, zo gul is de Amerikaanse VN-ambassadeur John Bolton - die er uit ziet als de kerstman in zomerreces – dus ook weer niet. België engageerde zich om 0,5 in 2010 en 0,7 procent in 2015 van ons BBP voor ontwikkelingshulp te reserveren.

Begin dit jaar keurde de Belgische senaat de resolutie goed die pleit voor meer vrouwelijke vertegenwoordigers bij vredesonderhandelingen, buitenlandse beleid en diplomatie. Uitgerekend in onze diplomatie is het evenwicht helemaal zoek: in 2005 zijn er 56 vrouwen en 342 mannen. In 1980 was de verhouding 18 vrouwen en 395 mannen. De gestage groei maakt wel duidelijk dat de beloften van minister van Buitenlandse Zaken De Gucht en zijn voorganger Michel om de diplomatie vrouwvriendelijker te maken niet meteen een schokeffect teweeg brachten. Trouwens, op dit moment is slechts 10 procent van de stagiairs vrouwelijk. Vrouwen schrikken terug voor de stap omdat ze bang zijn geen partner te vinden of te hebben die hen naar het buitenland volgt maar dat probleem stelt zich ook voor steeds meer mannen. Of de recent aangestelde ‘family officer’ Magda Vrebosch hieraan kan verhelpen? Het is alvast haar opdracht om gezinsproblemen n.a.v. buitenlandse missies te helpen oplossen.

Stress tijdens de zwangerschap is geen goede zaak voor de baby in de buik, dat staat nu wel vast. Prof. Bea Van den Bergh van de Kuleuven zette 20 jaar geleden een onderzoek op naar het verband tussen de stress die de moeder voelde en de gevolgen voor haar kind. Dit jaar worden de kinderen van de 86 onderzochte zwangerschappen 18 jaar en al die tijd zijn ze gevolgd. Kinderen van ‘hoogangstige’ moeders, zoals ze in het onderzoek worden genoemd, kunnen wel degelijk negatief beïnvloed worden en uit de studie blijkt dat ze vooral in de periode tussen 12 en 22 weken daarvoor gevoelig zijn. Het mensje in wording is een delicaat fabrikaat; als de moeder angstig is komt het stresshormoon cortisol vrij en dat kan het ingenieuze spel van de hersenontwikkeling beïnvloeden. Een subtiele wijziging van de ontwikkeling van neuronen kan leiden tot het zich voordoen van gedragsproblemen later. In het onderzoek bleek dat de foetussen van de hoogangstige moeders beweeglijker waren in de buik dan die van laagangstige moeders. Als baby vertoonden ze een onregelmatiger eet- en slaappatroon dan de kindjes van de rustige mama’s. Ook later bleven ze zich onderscheiden. Dat werd bijvoorbeeld in de klas door de leerkracht opgemerkt en ook bij het uitvoeren van neurocognitieve taken in een labo. De kinderen dienden bv. aan te geven of ze tussen de vier letters die ze op een computerscherm aangeboden kregen al dan niet een letter herkenden die ze vooraf hadden ingestudeerd. De kinderen van hoogangstige moeders reageerden wel sneller maar maakten ook meer fouten; ze reageerden dus impulsiever. Dat kan volgens prof. Van den Bergh te maken hebben met kleine wijzigingen in hun hersenen. Dergelijke kinderen hebben moeite om hun aandacht erbij te houden als de prikkel weinig verrassend of niet intens is.

,,Deze kinderen hebben moeite om een evenwicht te vinden’’, aldus prof. Van den Bergh, ,,. . Enerzijds reageren ze sterk op allerlei prikkels. Een verhoogde prikkelbaarheid, huilgedrag, voedings- en slaapmoeilijkheden, moeilijk temperament in de allereerste levensmaanden kunnen wijzen op een hoge gedragsmatige, emotionele en fysiologische reactie op interne of externe prikkels – of dus op een hoge reactiviteit. Anderzijds hebben ze ook een zwakkere zelfregulatie; die schiet tekort om hun reactiviteit in goede banen te leiden. Aandachtsstoornissen, het moeilijk kunnen onderdrukken van bepaalde responsen wijzen erop dat het evenwicht tussen reactiviteit en zelfregulatie verstoord is.. Maar die hoge reactiviteit hoeft niet altijd of enkel negatief te worden beoordeeld’’, zegt Van den Bergh. Voor de ouders van dergelijke kinderen is het vaak zaak om die aanleg tijdig te onderkennen en hun kinderen positief tegemoet te komen. Ze moeten hun kinderen helpen bij het vinden van een balans een baby die veel huilt moet worden getroost als hij niet in staat om zelf zijn evenwicht te herstellen. Kinderen die positief reactief zijn kunnen zich met een geweldig enthousiasme op de wereld storten, dan hebben ze nood aan een stevige structuur om hun belangstellingen te kanaliseren. Voor negatief reactieve kinderen zijn de vele prikkels bedreigend; ze trekken zich terug, met een zekere neiging naar depressie. Zij moeten zachtjes de wereld worden binnengeleid.

,,Het is volstrekt niet mijn bedoeling om mensen meer ongerust te maken’’, onderstreept prof. Van den Bergh. Immers, de lichtjes gewijzigde hersenontwikkeling leidt niet per se naar gedragsstoornissen. De genetische aanleg van het kind en de opvoeding spelen minstens een even grote rol. Maar de zwangerschapsstress kan wel de negatieve spiraal van ADHD en agressie of depressie op gang trekken. Het is belangrijk dat vrouwen, en mét hen hun partners en de hele samenleving, beseffen hoe belangrijk de ontwikkelingsfase tussen 12 en 22 weken is en haar dan ook de aandacht te geven die ze verdient. Stress is een minder tastbaar gegeven dan bv. het rookgedrag van de moeder maar hij heeft wel even kwalijke gevolgen’’. Wat kan een aanstaande mama dan zelf doen? , Onze levensstijl is veranderd – we vinden het evident om onder hoge druk te presteren – maar we moeten er ons bewust van blijven dat ons lichaam reageert met oa. verhoogde adrenaline en cortisolafscheiding die onze fyisologisch systemen overdreven onder druk zetten. Dat is ook het geval tijdens de zwangerschap een periode die op zich veel vraagt van het lichaam. Zwangere vrouwen kunnen dan ook best relaxatie inplannen en verder leren rustiger met hun opdrachten om te gaan. Een moment in de file kun je even goed gebruiken om uit te blazen dan om jezelf op te jutten.’’ Een nieuw leven, een nieuwe kijk op de dingen!

Studies die uitwijzen dat bedrijven met vrouwen aan de top betere resultaten voorleggen volgen elkaar in snel tempo op. In Frankrijk heeft de werkgeversorganisatie Medef zelf een vrouw tot voorzitter gekozen: de 45-jarige Laurence Parisot. Ze studeerde politieke wetenschappen en maakte carrière bij opiniepeiler Ifop waarvan ze nu hoofdaandeelhouder is. Ze stamt uit een familiaal meubelbedrijf en bij het overlijden van haar vader erfde ze diens afdeling én zijn Maserati. Pas in 2003 vervoegde ze de Medef rangen en werd al wel snel opgenomen in de raad van bestuur, als een vorm van positieve discriminatie. Men zat dringend om vrouwen verlegen: Parisot meegeteld waren dat er vijf op een ledental van vijfenveertig.

Wat is voorzitster Parisot van plan? In een land met een werkloosheidscijfer van om en bij de 10 procent wil ze de bedrijven en de werkgevers weer in het centrum van de maatschappij plaatsen. Niet vanuit een superieure positie maar door een intense dialoog, met de vakbonden uiteraard, maar ook met iedereen die traditioneel ver van het bedrijfsleven af staat: jongeren, de onderwijswereld, artiesten, magistraten en ngo’s die werken aan de blinde vlekken in onze samenleving. Iedereen moet beseffen dat werkgelegenheid vanuit de bedrijven komt.
De werkzaamheidsgraad van de Franse vrouwen is hoger dan waar ook in de EU en bedraagt 80 procent in de leeftijdscategorie 24 tot 49 die uiteraard ook een groot aantal moeders omvat. Die worden bedacht met een uitgekiende kinderopvang en als ze een kindermeisje in dienst nemen betaalt de overheid de sociale lasten. De liberale Parisot is wel verguld met de voorstellen voor versoepeling van de ontslagregeling van premier de Villepin. Op de kritiek dat die de kwetsbaarheid van de werknemer alleen maar vergroten, antwoordt ze aan de Franse krant ‘Le Figaro’: ‘Standvastigheid is hoe dan ook een illusie: het leven, de gezondheid, de liefde zijn precair, waarom zou werk daaraan ontsnappen?’

De eerste resultaten van de loonenquête, gevoerd door het ACV i.s.m. het Hoger Instituut voor de Arbeid, via www.loonwijzer.be zijn er. Mannen hebben een hoger netto maandloon dan vrouwen, € 1645,2 tegenover € 1312,5. Vergeleken met de cijfers over het gemiddeld bruto maandloon van Statbel blijkt dat voor de gemiddelde Belgische vrouwelijke werknemer de loonkloof toenam. In 1999 bedroeg het bruto loonverschil € 389 en in 2002 licht steeg het tot € 391, in 2005 benadert het bruto maandloonverschil de € 500. De resultaten van de loonenquête van loonwijzer.be bevestigen eerder gepubliceerde rapporten van andere organisaties, w.o. dat van het Wereld Economisch Forum (WM # 101), over de toename van de loonkloof tussen mannen en vrouwen in België.

Met de jaren ontsluit het bewustzijn de meeste van zijn kamertjes en tegelijk met de verkenning daarvan sluipt het besef van de tijdelijkheid als een zachte verdoving naar binnen. Zo verliest een beetje ouder worden iets van zijn onheilspellende kant, hoewel véél ouder worden misschien zwaarder valt. Hoe dan ook, in de media wordt de midlife crises, vooral de vrouwelijke versie ervan, net niet gehypt. In augustus kopte ‘Time’ magazine: ‘De vrouwelijke midlife crisis, laat maar komen! Hoe vrouwen alles halen uit hét keerpunt in hun leven.’
Het Britse ‘Health Plus’, één van de vele magazines voor vrouwen aan de bovenkant van de 40, weet uit onderzoek dat de seks van haar doelgroep die van jongere vrouwen in kwaliteit en avontuurlijkheid overtreft. In ‘The Independent’ zet schrijfster Tania Glyde zich af tegen de bejubeling van de jeugd: hoe ouder je wordt, hoe meer conformistisch jongeren lijken, zowel op vlak van mode, politiek als gedrag. Anderzijds is ‘agism’ of discriminatie omwille van leeftijd in de Britse media al lang een item. Nu is er het onderzoek van prof. sociale psychologie Abrams van de universiteit van Kent dat bevestigt dat ‘agism’ alle andere vormen van achterstelling overtreft, zelfs van genderdiscriminatie. De periode waarin men eraan ontsnapt is schrikbarend kort: tussen 35 en 44. Voor die tijd ben je te jong om ernstig te worden genomen en erna heb je afgedaan. Maar daar tegen bieden vrouwen nu dus stevig weerwerk.
Sue Shellenbarger, schrijft al sinds 1991 de column ‘Work & Family’ in de Wall Street Journal en dus mogen we geredelijk aannemen dat ze de midlife ervaring in zicht heeft. Toen ook zij het tijdstip met crisis associeerde, werd ze bedolven onder vrouwelijke reacties van herkenning terwijl enkele mannen zich verbaasden over het feit dat vrouwen zich met het fenomeen inlieten. Is dure sportauto’s kopen of een jongere ‘trofee-vrouw’ inpalmen niet hun voorrecht?

Mooi niet, aldus Shellenbarger, vrouwen kunnen zich financieel en mentaal nu ook een midlife crises veroorloven: 36 procent van hen geeft er zich aan over tegen 34 procent mannen (uitgezocht door: ‘Midlife in de U.S’ study of Americans’ well-being at midlife). Ze hebben de vaardigheden en de middelen om hun frustraties ver achter zich te laten en hun leven te heroriënteren. En ze hebben wat schade in te halen: in de leeftijdscohorte 35 tot 49 gaf slechts 24 procent vrouwen te kennen in de laatste 5 jaar een droom te hebben gerealiseerd tegen 40 procent van de mannen. Boven de 50 stijgt het aandeel zelfvoldane vrouwen tot 36 procent terwijl het bij mannen daalt tot 28 procent.
Werkomstandigheden slepen mannen meestal mee in de crisis, vrouwen voelen het ouder worden sterker via familiale veranderingen, het verlies van aantrekkelijkheid of gezondheidskwesties. Maar het is introspectie, onder een of andere vorm, die hen nieuwe inzichten bijbrengt waarna ze bewust hun leven in handen nemen en een andere baan zoeken of opnieuw een opleiding volgen, schrijft Shellenbarger. Een opinieonderzoek kwam in 2002 tot de bevinding dat in de V.S. een op 6 vrouwen een buitenechtelijke relatie had tegen een op 10 in 1991 en vrouwen in de middelbare leeftijd zetten de trend wat betreft vreemdgaan.
Verouderen is dus niet langer méér en slechter van hetzelfde. Maar één van de mooiste voordelen van ouder worden, is de ruimte te kunnen binnengaan tussen trends en je eigen bestaan.

Van Rusland gaat een fascinatie uit, allicht vooral voor wie het heersende regime niet van binnenuit kent. Misschien heeft ze te maken met de combinatie van extreme schoonheid en bittere ellende. Met de vraag, hoe overleeft een mens nu eigenlijk in moeilijke omstandigheden?
Het ontwerpersduo A.F.Vandevorst voelt zich ook erg tot het land aangetrokken en kreeg bovendien van het ModeMuseum in Antwerpen de vraag om een tentoonstelling te bouwen in het kader van europalia.russia dat vanaf oktober in ons land loopt. A.F.Vandevorst heeft een selectie gemaakt uit kledingstukken van het Staatshistorisch museum van Moskou en er subtiel eigen collectiestukken in geïntegreerd. De enscenering snijdt fragmenten uit de Russische samenleving en brengt ze naar Antwerpen: Russen in een wachtrij, Russen in (noodzakelijke) bontjassen, een kale ziekenhuiskamer in wit licht, Russische kledingstukken, w.o. blouses met zo kostbare mouwen dat ze van moeder op dochter overgingen, lingerie en propaganda-textiel compleet met tractor- of hamer- en sikkelmotief.
Prospekt betekent boulevard en Katharina verwijst naar de 18 de eeuwse Katharina de Grote die behalve het immense land regeren, vele westerse kunstenaars in Sint-Petersburg inviteerde en bekend is vanwege haar buitenissige seksuele vertier.
Katharina Prospekt loopt tot 5 februari 2006 in het MoMu, meer op www.momu.be of via www.europalia.be

Het gebeurt niet altijd, maar een enkele keer lees je een boek in het juiste decor. Met vakantie op een van die schitterende Griekse eilanden vertoefden we tussen flanerende ‘vrouwtjes’ en ‘mannetjes’ die zoveel mogelijk huid voor de zon en elkaar etaleerden en verder de tijd namen om van de onderlinge verschillen te genieten en hun nakomelingen te koesteren. Ze leken het perfecte beeld te vormen bij het boek ‘Darwin voor dames’, waarin filosofe Griet Vandermassen beschrijft hoe de vrouwelijke en mannelijke naturen in elkaar zitten en wat daar maatschappelijk zoal uit voortvloeit. Het boek past dan ook precies in de tijdsgeest: ondanks de verschillen worden vrouwen en mannen als gelijkwaardig gezien. Niettemin, de rollen die vrouwen en mannen in onze samenleving spelen terugvoeren tot evolutionaire kenmerken - althans gedeeltelijk - is een gewaagde onderneming. In onze postmoderne tijd willen we immers vooral individueel uitblinken en niet gedetermineerd worden door een evolutie die maar liefst twee miljoen jaren oud is. Toch schuift Vandermassen juist de evolutiepsychologie als onmisbaar naar voor om de complexiteit van ons samenleven te duiden en zélfs om de vrouwenzaak te verdedigen. Als de eigenheid van vrouwen eenmaal is omlijnd, blijkt welke verwachtingen en behoeften ze hebben en welke vrouwenrechten daaruit voortvloeien. Op die manier legt de auteur het verband tussen de evolutieleer en de vrouwenzaak en geeft aan waarom feministen Darwin maar beter kunnen omarmen.

Vandermassen noemt zichzelf een ‘darwinistisch feministe’ en daarmee bepaalt ze haar positie. In feministische kringen is het, sinds Simone de Beauvoir namelijk bon ton om te stellen dat vrouwen het product van hun opvoeding zijn. De Beauvoir en vele anderen stellen dat de sekseverhoudingen sociale constructies zijn, bedacht en gemaakt door mensen die er belang bij hadden/hebben. Vandermassen gaat mee in het idee dat maatschappelijke standpunten en instellingen rolpatronen in stand helpen houden maar dat verklaart nog niet waarom meisjes en jongens van iedere generatie zo volgzaam in het spoor stappen en nog minder waarom dat spoor wereldwijd tot vergelijkbare genderrelaties leidt. De sociale constructies vormen zeker een onmiddellijke verklaring voor concrete situaties maar geven geen ultieme uitleg over wat ze noemt ‘het universele patroon’ van menselijk samenleven. Een greep uit statistische regelmatigheden die in elke gekende cultuur terugkeren: de gevoelens van mensen zijn overal ter wereld en in alle tijden herkenbaar – reden waarom een blik in alle culturen dezelfde taal spreekt - en mensen weten van elkaar dat ze een innerlijk leven hebben, ze leven in groepsverband, ze onderscheiden goed en kwaad, ze gebruiken taal om het gedrag van anderen te manipuleren én te roddelen. Ze hanteren een sekseterminologie die fundamenteel dualistisch is, d.w.z. ze denken en spreken in termen van vrouwelijk en mannelijk (als er sprake is van een derde sekse is, vormt die een combinatie van de twee basisseksen). Ze kennen verliefdheid en seksuele aantrekkingskracht en hebben maatstaven voor seksuele aantrekkelijkheid waarbij vrouwen er jeugdig en vruchtbaar uit moeten zien en mannen bekwaam moeten lijken om voor hun nakomelingen te zorgen. En tenslotte: ‘vrouwen nemen gemiddeld het grootste deel van de kinderzorg op zich en doorsnee mannen zijn dominanter in het publieke en politieke domein en zijn fysiek agressiever’.

Het feit dat de hele mensensoort in dat plaatje past heeft, volgens de auteur en haar bronnen, te maken met het feit dat we nog steeds het brein en de psychologie hebben van de jager-verzamelaar uit het Pleistoceen. De mens is dus het product van de aanpassingen aan de uitdagingen van die tijd waarbij het leven in groep, voedsel bemachtigen en zich warm houden de belangrijkste opdrachten waren. Latere ontwikkelingen zoals de landbouw en zeker de industrialisering zijn te recent om een indruk op het brein na te laten, de laatste 10 000 jaren wegen niet op tegen de lange eerste periode van het menselijk bestaan, aldus Vandermassen.
De aanpassingen zijn nooit gebeurd met de bedoeling het voortbestaan van de soort te verzekeren, daar is geen enkele generatie bewust mee bezig. Een aanpassing is een oplossing voor een specifiek probleem en zorgt dat we ons goed voelen, zodat de voortplanting direct of indirect wordt bevorderd. Het brein is op die manier geëvolueerd tot een geheel van honderden of duizenden modules, bv. voor gezichtsherkenning, voor angst, voor kinderzorg etc. De mens kan ze inzetten in talloze combinaties en precies dat zorgt voor zijn vrijheid, voor de flexibiliteit van zijn handelen aangepast aan de omstandigheden. Daarom is hij niet gedetermineerd en moet hij menselijke keuzes maken. Het is de evolutiepsychologie die bestudeert op welke manier ons geëvolueerd brein ons gedrag stuurt.

Darwin heeft geopperd dat de man in vergelijking met de vrouwen tot een superieur wezen was geëvolueerd; intellectueel haalt de man, althans volgens de wetenschapper uit de Victoriaanse tijd, altijd betere resultaten. De veelgeroemde intuïtie en snelle waarneming van de vrouw is eigen aan lagere rassen en hoort tot een mindere staat van beschaving. Misschien heeft hij die uitspraak goed gemaakt door in de evolutie van de soorten het vrouwtje aan te duiden als de drijvende kracht, en wel omdat ze zo kieskeurig is. Pas na Darwins tijd werd ontdekt dat het vrouwtje het mannetje selecteert dat het best mee voor haar nakomelingen kan zorgen. De mannetjes die het meest pronken en imponeren laten dan ook de meeste nakomelingen na zodat dat mannelijk gedrag in de evolutie werd opgenomen. Precies om haar nakomelingen te beschermen tegen mannelijke agressie, ontwikkelde het vrouwtje promiscue gedrag. Ze paart met meerdere mannetjes om het vaderschap onzeker te maken en infanticide te voorkomen. Het grootbrengen van de nakomelingen van onze soort veronderstelt nogal wat vaderzorg en dus kijken mensenvrouwen ook goed uit bij de keuze van de partner; hun voorkeur gaat gemiddeld uit naar een intelligente man met een typisch mannelijk uiterlijk die liefst een zekere sociale dominantie koppelt aan vriendelijkheid en bereidheid om in kinderen te investeren. De man beantwoordt die situatie met een seksuele bezitterigheid omdat hij zeker wil zijn dat hij zich met zijn eigen nakomelingen inlaat.

Waarmee Vandermassen nog niet beweert dat de evolutie ons de beste der werelden heeft bezorgd. De evolutieleer is dan ook beschrijvend en brengt geen hiërarchie aan tussen bv. de walvis en huismus en al evenmin tussen vrouw en man. Evenmin stelt hij normen en schrijft hij ons een gedrag voor; als de vrouwelijke natuur meer zorgzaam is dan die van de man is dat nog geen reden om haar voor alle klussen te laten opdraaien. Als de man zich in de groep meer op het voorplan werkt, moeten er beleidsmaatregelen worden bedacht om ruimte te creëren voor de vrouw. Trouwens ‘vrouwelijke primaten zijn altijd moeders met een dubbele loopbaan geweest’, weet Vandermassen van o.m. sociobiologe Sarah Hdry, ‘ze namen hun kinderen mee bij het verzamelen van voedsel of vertouwden ze tijdelijk toe aan de zorg van verwanten.’
Anderzijds vormen de universele gevoelens die de mens kenmerken wel een maatstaf voor ethiek. De pijn die mensen ondervinden door agressie van anderen is een reden om die agressie te veroordelen.
Evolutionaire psychologie helpt het menselijk gedrag te verklaren, niet te verontschuldigen of te verdedigen. Het is juist door de analyse van de gedragspatronen dat de bewustwording ontstaat en van daaruit de bijsturing en zonodig de compenserende beleidsmaatregelen.

De evolutionaire invalshoek blijkt de visie op de mensheid niet te beperken maar juist te verbreden: in de natuur zijn immers alle varianten mogelijk en de evolutieleer heeft het enkel over gemiddelden. ‘Vrouwen mogen zo vrouwelijk of zo onvrouwelijk zijn als ze zelf willen’, stelt de auteur. Vandermassen verdedigt de wetenschappelijkheid van de evolutiepsychologie en haar compatibiliteit met andere wetenschappen. Met ‘Darwin voor dames’ schreef de filosofe een bijzonder onderhoudend, tot in het uiterste genuanceerd en stevig gestoffeerd boek voor iedereen die nieuwsgierig is naar hoe het nu precies zit met de vrouw/man kwestie.
‘Darwin voor dames, over feminisme en evolutietheorie’ van Griet Vandermassen werd uitgegeven bij uitgeverij Nieuwezijds, het telt 240 blz. en kost 22,95 euro. ISBN 90 5712 204 9